Yukarı Pınarca Köyü
Trabzon-OF
anasayfa

XVII. YÜZYIL AVÂRIZ VE CİZYE DEFTERLERİNE GÖRE OF KAZASININ NÜFUSU VE ETNİK YAPISI

---GİRİŞ: Tebliğimizde XVII.yüzyılda Of kazasının nüfusu, nüfusun etnik yapısı ve kazadaki nüfus hareketleri ortaya konulmaya çalışılacaktır. Kaynaklarımızı başta 1681 (H.1092) tarihli mufassal Avârız Defteri olmak üzere yüzyıla ait diğer Avârız Defteri ile 1653 (H.1063) tarihli mufassal Of Cizye Defteri, mühimme kayıtları ve diğer arşiv malzemesi oluşturacaktır. Yer yer diğer yüzyıllara ait kaynaklar da mukayese için kullanılacaktır.
---Avârız XV. ve XVI. asırlarda olağanüstü hallerde alınan bir vergi iken, XVII. asırda ise düzenli olarak alınmaya başlanmış ve 1830 yılında da kaldırılmıştır. XVII. asırdan Tanzimat'a kadar yeni fethedilen Girid, Uyvar, Mora ve Gence gibi yerler hariç eski usulde tahrir yapılmadığından bunun yerine Cizye ve Avârız-hâneleri tahriri yapılmıştır. Bu nedenle XVII. ve XVIII. yüzyıl Osmanlı nüfus araştırmaları için Cizye ve Avârız-hâne defterleri büyük önem taşımaktadır. Tahrir Defterleri'nde olduğu gibi Avârız Defterleri de mufassal ve icmâl olmak üzere iki şekilde düzenlenmiştir. Mufassal Avârız Defterleri şehir, kasaba ve köylerde ikamet eden yetişkin erkek nüfusun (vergi mükellefi reâyâ, piyâde, müsellem gibi askeri zümreler ve mütekaidler) şahıs ve baba adları ile birlikte ve yekünleri de "neferen" kaydedildikten sonra muaf olanlar haricindeki nüfusun kaç avârız-hânesine tekabül ettiğinin hesaplanıp yazıldığı defterlerdir. İcmâl Avârız Defterleri ise mufassal defterlere kayıtlı olan gerçek hânelerden birden fazla hâne birleştirilerek oluşturulan avârız-hânelerin sayı ve vergi nisbetlerini ihtivâ etmektedir. Avârız-hânelerin kaç gerçek hâneden oluştuğu zaman ve yöreye göre değişkenlik göstermektedir. 1683-1684 (H.1095) tarihli Of kazası kayıtlarına göre bir avârız-hâne yaklaşık 20 gerçek hâneden teşekkül etmekteydi. Bu nedenle bir avârız-hânesinin kaç gerçek hâneden oluştuğu bilinmedikçe icmâl Avârız Defterleri'ni kullanarak bir yerleşim yerinin nüfusunu tesbit etmek güçtür.
---Cizye bilindiği üzere kadın, çocuk, kör, mâlul, işsiz ve fakir olmayan yetişkin gayr-i müslim halktan alınan bir vergidir. Cizye vermekle yükümlü olanlar XV. ve XVI. yüzyıllarda Tapu Tahrir Defterleri'nden yararlanarak oluşturulan Cizye Defterleri'ne kaydedilirdi. Tapu Tahrir geleneği ortadan kalktıktan sonra, gayr-i müslim nüfustan cizye verecekleri tesbit için müstakil Cizye Defterleri tahriri yapılarak mükellefler ikamet ettikleri yerlere göre şahıs ve baba adlarıyla yazılırdı.
I. XV. ve XVI. Asırlarda Nüfus
---Of, 15 Ağustos 1461'de Trabzon'un fethi ile birlikte Osmanlı topraklarına katılarak Trabzon sancağına tâbi bir kaza olarak teşkilatlandırılmıştır. XVI. ve XVII. yüzyıllarda da kazanın idarî yapısında önemli bir değişiklik olmamıştır. XV, XVI ve XVII. yüzyıl Of kazası sınırları dahilinde bugünkü Çaykara, Dernekpazarı, Of ve Hayrat ilçeleri yer almaktaydı.
---1486 yılı tahrir kayıtlarına göre Of kazasının nüfusu 30 ayrı köy iskân biriminde ikamet etmekte olup toplam 2492 hâne, 136 bîve, 197 mücerred ve 13 neferden oluşmaktaydı. Bu nüfusun 22 hâne ve 13 neferi müslüman (%1.2) geriye kalanı da (%98.8) hristiyandı. 1515 yılında Of kazasına tâbi 33 köy bulunmaktaydı. Bu tarihte kazanın yerleşim birimlerinde 3271 hâne, 138 bîve ve 91 mücerred iskân etmekteydi. Nüfusun 37 hâne ve 1 mücerredi (%1.10) müslüman, geriye kalan %98.90''ı da hristiyanlardan teşekkül ediyordu. 1520 yılı kayıtlarına göre Of kazasındaki köy yerleşim sayısı 30'a düşmüştür. Bu iskân birimlerinde 91 hâne müslüman (%2.64), 3215 hâne, 139 bîve ve 86 mücerred hristiyan (%97.35) yaşamaktaydı. Kazanın toplam nüfusu 3306 hâne, 139 bîve ve 86 mücerredden oluşuyordu. 1554 yılına gelince müslüman nüfus bir önceki tahrire oranla yaklaşık %240 oranında çoğalırken hristiyan nüfus %7.16 nispetinde azalmıştır. Bu tarihte 35 köy iskân biriminde yaşayan 3352 hâne ve 376 mücerredden ibaret kaza nüfusunun 295 hâne ve 61 mücerredi müslüman (%8.96), 3057 hâne ve 315 mücerredi de hristiyandı (%91.03). 1583 tarihli Tapu Tahrir kayıtlarına göre Of kazasında toplam 43 köy iskân birimi bulunmaktaydı. Bu yerleşim birimlerinde toplam 3977 hâne ve 456 mücerredden oluşan bir nüfus yaşamaktaydı. Nüfusun 1158 hâne ve 456 mücerredi (%30.70) müslüman, 2819 hânesi (%69.29) de hristiyandı. 1486-1583 yılları arasındaki yaklaşık bir asırlık dönemde Of kazasının nüfusu %53.51 oranında çoğalmıştır. Burada dikkati çeken husus bir yüzyıllık dönemde müslüman nüfus %3828 oranında artış gösterirken aynı dönemde hristiyan nüfusdaki artış nisbeti yaklaşık %9 oranındadır. Müslüman nüfustaki büyük çaptaki artış ile hristiyan nüfusdaki düşük düzeydeki artış oranlarının Of kazasında büyük çaplı bir ihtida (din değiştirme) hareketini akla getirebilir. Ancak dönemin belgeleri incelendiğinde ihtida eden hristiyanlar olmakla birlikte bunların müslüman nüfus içindeki yüzdeleri önemli bir yekün teşkil etmemektedir. Nitekim 1486 yılında kazadaki 35 neferden 13'ü, 1515'te 38 neferden 35'i 1520'de 91 neferden 83 neferi "nev-müslim" olarak kaydedilmiştir. 1554 tarihli Tapu Tahrir Defteri'nde yer alan kayıtlara göre 295 hâne ve 61 mücerredden meydana gelen müslüman nüfus içinde "nev-müslim" kayıtı bulunmamaktadır. 1554-1583 yılları arasındaki 29 yıllık dönemde müslüman nüfus yaklaşık %307 oranında çoğalırken ihtida edenlere rastlanmamaktadır. Bu durum Of kazasına dışarıdan çok sayıda Müslüman Türk'ün yerleştirildiğinin açık bir göstergesidir.

II. XVII. Asırda Nüfus

---XVII. yüzyılda Of kazasının nüfusu konusunda XV. ve XVI. yüzyılda olduğu gibi ayrıntılı bilgi vermemize yardımcı olacak Tapu Tahrir Defterleri bulunmadığı gibi başka kaynak da bulunmamaktadır. Bu dönemde kazanın nüfusu hususunda bir fikir vermemize az da olsa yardımcı olacak olan kayıtlar mufassal Avârız ve Cizye defterlerindeki kayıtlardır. Bu defterlere yalnız avârız ve cizye veren reâyanın ve avârız vermekle yükümlü ancak bazı hizmetlerinden dolayı muaf tutulan müslim ve gayr-i müslim halkın kaydedildiği görülmektedir.
---1618-1629 (H.1028-1629) yıllarına ait cizye kayıtlarını ihtivâ eden Muhasebe Defteri'ne göre Of kazasında cizye vergisi vermekle yükümlü toplam 441 nefer gayr-i müslim bulunmaktaydı. Of kazası zimmîlerinin, her bir neferi 210 akça olmak üzere toplam 92610 akça cizye vergisi verdikleri belirtilmektedir. 1623-1626 (H.1033-1035) yıllarına ait kayıtları ihtivâ eden Bedel-i Nüzül Defteri'ne göre Of kazasının avârız-hâne sayısı 82 hâne idi. XVII. yüzyılın son çeyreğinde Of kazasında bir avârız-hâne 20 gerçek hâneden oluştuğuna göre, bunun aynı yüzyılın diğer dönemlerinde de aynı olduğunu düşünmek yanlış olmasa gerekir. Buna göre XVII. yüzyılın ilk çeyreğinde Of kazasındaki 82 bedel-i nüzul hânesi 1640 gerçek hâneden meydana geldiği düşünülmektedir. Cizye kayıtlarında bunların 441 neferinin gayr-i müslim olduğu belirtildiğine göre, geriye kalan 1199 neferin de müslüman olduğu ortaya çıkmaktadır.
---3 Temmuz 1631 (3 Zilhicce 1040) tarihli berâtta Of kazası cizye hânelerinin 441 hâne olduğu ve her bir hâneden 225'şer akça alınması gerektiği belirtilmektedir. Yine 1641-1642 (H.1051) yıllarında kazanın cizye verenlerinin sayısı 441 hâne olduğu kaydedilmektedir.
---1643-1644 (H.1053) yılları kayıtlarında Of kazasının ellisekiz ayrı yerleşim birimindeki toplam avârız-hâne sayısının 110,5 hâne ve 3 rub' olduğu tesbit edilmektedir. 1650-1651 (H.1061) yıllarında kazanın avârız-hâne sayısının 108,5 hâneye düştüğü görülmektedir. Avârız vergisini ödemekte güçlük çeken reâyânın avârız-hâne sayısının düşürüldüğü anlaşılmaktadır. Nitekim 1643-1644 tarihli avârız-hâne vergisi vermekle yükümlü Kuriç köyünün avârız-hâne sayısı 3 rub'a düşürülmüştür. Yine aynı defterde yer alan bir başka kayıta göre Yente köyünün 4 avârız-hâne sayısı 30 Eylül 1655 (29 Zilkade 1065)'te 2'ye indirilmiştir.
12 Nisan 1653 (H.14 Cemaziye'l-evvel 1063) tarihli Trabzon beylerbeyisi Vezir Mehmed Paşa'ya gönderilen bir fermanda, 1649 (H.1059) yılına ait Of kazasındaki 441 nefer gayr-i müslimin cizyesinin tahsil edilemediği belirtilmekte ve bu nedenle kazanın tahririnin yeniden yapılarak geçmiş döneme ait cizyenin tahsili istenmekteydi. Of kadısı Mehmed ve Trabzon kadısı Mevlana Hasan tarafından 1653'te yapılan mufassal cizye tahriri, Trabzon beylerbeyisi Mehmed Paşa tarafından bir arzla merkeze gönderilmiştir. Mehmed Paşa arzında bundan önce Of kazasında 441 nefer zimmînin bulunduğunu, ancak bunların "Kimi mürd, kimi celâ-yı vatan ve kimi dahi müsellemân olup cizve virür zimmî"'nin az kaldığını belirtmektedir. Dikkat ve ihtimamla yapılan teftiş sonucunda kazada "mürâhık oğlanlarıyla" (bülüğ çağındaki erkek çocuklarla) birlikte toplam 90 nefer zimmînin tahririnin yapıldığı kaydedilmektedir. 1633 (H.1043) yılından beri Trabzon kalesi beşlilerinin mevacîbleri için ayrılan Of kazası cizyesi, 1650 (H.1060) senesinden 1653 (H.1063) senesi sonuna kadar dört senelik cizyeleri 90 nefer üzerine baki kılınıpve hâne başına 290 akça olarak alınmıştır. Bu mufassal Cizye Defteri'ne göre 1653 yılında Of kazasının yalnız 14 köyünde hristiyan nüfus bulunmaktaydı. En çok hristiyan nüfus Kavalar köyünde ve en az nüfus da Zaryo ve Kondu köylerinde olduğu görülmektedir.
1656-1658 (H.1067-1068) yılları avârız kayıtlarını ihtivâ eden deftere göre Of kazasında 108,5 avârız-hânesi bulunmaktaydı. 1662-1663 (H.1073) tarihli Avârız Defteri kayıtlarına göre de kazanın avârız-hâne sayısı 112,5 hâne ve yarım rub' idi.
Milâdi 1663-1664 yıllarına rastlayan Hicri 1074 yılına ait cizye vergisi 1053 (H.1063) senesinde yapılan tahrire göre alındığı belirtilmektedir. 1666-1667 yıllarına tekabül eden hicrî 1077 yılında "nev-yâfte" emri verilerek her 10 hâneye bir hâne ilâve edilerek Of kazasında 99 hânelik cizye vergisi alınmıştır. Ancak 9 hâne itibarî olduğundan gerçek nüfusla ilgili değildir. Bu tarihte ayrıca cizye toplayanların masraflarını karşılamak üzere her hâneden 40 akça "vech-i maaş" alınmıştır.
1672 (1083) tarihli bir sicil kaydına göre; 1673 (1084) yılına ait Of kazasının cizye veren gayr-ı müslim sayısı 90 hâne olup, her hâne 290 akça cizye vermekle yükümlü tutulmuştur.
---Of kazasının müslim ve gayr-i müslim avârız-hâneleri sayısı 1677-1678 (H.1088) yıllarında 108,5 hâne olarak kaydedilmiştir.
XVII. yüzyılda Of kazasının nüfusu ve yerleşim birimleriyle ilgili en açıklayıcı bilgiyi veren kayıtlar 1681 (H.1092) tarihli Avârız Defteri'nde bulunmaktadır. Of kazasında yaşayıp avârız vergisi vermekle yükümlü nüfus ile bu vergiden bazı hizmetlerden dolayı muaf tutulan müslüman ve hristiyan halk kendi ve baba adları ve ayrıca ikamet ettikleri yerleşim birimlerinin isimleri ile birlikte kaydedilmektedir.
---1681 tarihli mufassal Avârız Defteri'nde yer alan bilgilere göre Of kazasında toplam 101 ayrı yerleşim biriminin varlığı söz konusudur. Beş ayrı köy iskân birimi Vuydak, üç ayrı köy iskân birimi Alano, üç ayrı köy iskân birimi Kono, dört ayrı köy iskân birimi İsporyani, iki ayrı köy iskân birimi Melino adlı idari bölgelere tâbi idi. Ayrıca Muzkar ve Visir adlı yerleşim birimlerinin herbiri ayrı ayrı ikişer köy olarak kaydedilmişlerdir. Birden fazla yerleşim biriminin tâbi olduğu idari bölgeleri birer köy olarak kabul edersek Of kazasının köy sayısı 87'ye düşmektedir.

Tablo: I
1681 Tarihli Avârız-hâne Defteri'ne Göre
Of Kazası'nda Nüfus


Sıra
No

Köy Adı

Müslim
Nefer

Zimmî
Nefer

Toplam
Nefer

Tahminî
Nüfus

Yüzde
(%)

1

Nefs-i Vuydak (Pınaraltı)

28

-

28

140

%1.27

2

Savan tâbi'-i Nefs-i Vuydak (Darılı)

22

-

22

110

%1.00

3

Vuydak-ı Kavalar

36

-

36

180

%1.63

4

İştiloz tâbi'-i Vuydak (Uluağaç)

26

-

26

130

%1.18

5

Halkomat me'a Hayrat tâbi'-i Vuydak

18

-

18

90

%0.81

6

Nefs-i Kavalar (Gökçeoba)

4

4

8

40

%0.36

7

Nefs-i Kono (Gülderen)

13

1

14

70

%0.63

8

Tirgona* (Doğançay)

8

-

8

40

%0.36

9

Kono Harko (Yayvanoba)

8

4

12

60

%0.54

10

Kono Yazıcı (Bayırca)

12

-

12

60

%0.54

11

Kuriç (Sivrice)

12

-

12

60

%0.54

12

Halt (Söğütlü)

-

4

4

20

%0.18

13

İsporyan-ı Can

7

5

12

60

%0.54

14

İsporyan-ı Çalik (Sarıağaç)

16

-

16

80

%0.72

15

İsporyan-ı Humrik (Çamlık)

26

-

26

130

%1.18

16

Hunduy

42

-

42

210

%1.90

17

Kancı* (Sarıbey)

4

-

4

20

%0.18

Sıra
No

Köy Adı

Müslim
Nefer

Zimmî
Nefer

Toplam
Nefer

Tahminî
Nüfus

Yüzde
(%)

18

Arsen tâbi'-i İsporyan-ı Humrik

22

-

22

110

%1.00

19

Maki (Dereyurt)

42

-

42

210

%1.90

20

İştiloz (Uluağaç)

16

-

16

80

%0.72

21

Rafinoz*

12

-

12

60

%0.54

22

Conos

28

-

28

140

%1.27

23

Keler (Korkut)

16

-

16

80

%0.72

24

Politler

4

-

4

20

%0.18

25

Haksa (Ovacık)

16

-

16

80

%0.72

26

Terveli (Korkut)

16

-

16

80

%0.72

27

Harvel me'a Muzkar (Kireçli-Karabudak)

40

-

40

200

%1.81

28

Samri (Ağaçseven)

40

-

40

200

%1.81

29

Darıca*

20

-

20

100

%0.90

30

Kalis* (Konuklu)

10

-

10

50

%0.45

31

Korkot (Yırca)

24

-

24

120

%1.09

32

Yığa me'a Yerano me'a Muzkar (Yarlı-Yanıktaş-Kılavuz)

52

-

52

260

%2.36

33

Hundaz

6

-

6

30

%0.27

34

Kırınta (Çatalsöğüt)

6

6

12

60

%0.54

35

Alanosahod (Pazarönü)

59

-

59·

295

%2.68

36

Alanomakod

20

-

20

100

%0.90

37

Hankova tâbi'-i Alano*

24

-

24

120

%1.09

38

Balaban (Balaban)

24

4

28

140

%1.27

39

Miço* (Tavşanlı)

21

3

24

120

%1.09

40

Zebeşka* (Tekoba)

14

-